Finn innhold

Lysleiande fibrar: Det som skapte Internett

Lysleiande fibrar har gjort det nesten gratis å sende informasjon verda rundt. Denne artikkelen gjev ei oversikt over verkemåten til lysleiarane som er kjernen i Internett, og dei viktigaste stega i utviklinga av desse lysleiarane. Vi skal også sjå på utsiktene til vidare teknisk utvikling på bakgrunn av det som er kjent om fysikken i slike lysleiarar.

Innleiing
Internett er ei verd der vi orienterer oss utan å tenke på fysisk avstand. Når vi klikkar oss frå web-side til webside tenker vi ikkje på kvar web-sida blir henta frå. Vi ventar utolmodige på nytt skjermbilete, men ventetida har lite å gjera med avstanden som biletet må vandre gjennom nettet. Vi får like gjerne meldingar frå dei som sit i same rom som vi, som frå andre sida av kloden, og meldingar til plage finn oss lett, same kvar dei kjem frå. Vi veit ikkje kvar svindlarane og overvakarane sit. Internett-abonnement med avstands-pris finst ikkje, og når det er dyrare å ringe til somme land enn til andre, så er det fordi teleoperatørane har avtalt det, og ikkje fordi det dyre landet ligg langt borte.

Dette at vi som brukar telefon ikkje treng å tenkje på avstanden til dei vi ringer til er nokså nytt. Då dei lysleiande kablane blei lagt i sjø og jord for vel tjueår sidan blei investeringane gjort av telefonselskap som hadde sine største inntekter på såkalla fjernvalsamtaler. I starten blei kablane bruka der teletrafikken var størst, innanfor og mellom storbyar, og i sjøkablar mellom kontinent. Då var ein enkel terminal med ein lyskjelde og ein lysmottakar eit kostbart byggeelement, og spørsmålet for telefonselskapet var kor mange telefonsamtaler som ein terminal kunne ta samtidig. Nå har mange eigen terminal i heimen sin, og det kostar mindreå kjøpe ein terminal enn å få ein installatør til å montere han.

Verkemåten til lysleiarane i Internett
Med lysleiande teknikk blir lys leia langs hårtynne glasfibrar frå sendar til mottakar, og det er korte lysblink som fører data. Ein sendar omformar straumpulsar til lysblink, og ein mottakar lagar straumpulsar av lysblink. Sendaren lyser inn i ein fiber som leiar lyset langs kjernen av fiberen. Dei lysleiande fibrane i Internett er laga av silikaglas. Silika er namnet på syntetisk framstilt silisiumdioksid, SiO2, eit stoff som finst i naturen i krystallinsk form under namnet kvarts. Det finst ingen andre stoff som gjev oss fibrar med så lite svekking av lyset og som samtidig gjev oss fibrar som toler strekk og bøying. For å vera bøyeleg har fiberen ein diameter på bare 1/8 mm, men han er alltid innpakka i fleire lag polymer, slik at det det blir ein kabel som toler bøying og draging.

Historia til dei lysleiande fibrane er svært nært knytt til historia til silisiumteknikken, som nå i over 50 år har gjeve oss tilgang til billeg elektronikk med stadig høgare frekvensar. Samtidig har alle frekvensane vore tilgjengelege heile tida, med hjelp av teknikk som er mykje dyrare enn silisiumteknikken.

Dersom sendaren eller leiaren er dyr, må mange brukarar dele same leiar. For lys i fiber har alltid det billegaste vore å bruke silisiumelektronikk til å gjera tidsdeling, ved at tilgangen til sendaren går på rundgang mellom brukarane etter som tida går. Lengda på tidsintervallet då kvar brukar får tilgang til sendaren blir då omvendt proporsjonalt med talet på brukarar.

Ein annan teknikk for leidningsdeling som har vore vanleg for data på elektrisk form er frekvensdeling, der kvar brukar har tilgang til eit frekvensintervall. Dette har vore god teleteknikk, fordi gode elektriske sendarar (oscillatorar) med kontroll over både senterfrekvensen og bandbreidda har vore tilgjengelege. Eit av dei viktigaste stega i utviklinga av fiberen som lysleiar var at eit frekvensområde nær 200 THz blei opna for frekvensdeling. For lysleiarane i Internett er det avtalt frekvensdeling med intervall på 50 GHz, og kvart slikt intervall blir kalla ein frekvenskanal.

Frekvensdeling er altså ein svært sentral teknikk for lysleiande fibrar. Det mest sentrale nettelementet er den fiberbaserte lysforsterkaren som kan forsterke mange lysfrekvensar direkte, utan å gå vegen om elektriske signal. Eit anna sentralt nettelement for denne teknikken er frekvensmultipleksaren, som har mange fibrar inn, kvar med sin frekvens, og ein fiber ut med alle frekvensane samla. Systemet er illustrert i figur 1, som visar fiberbaserte lysforsterkarar saman med ein multipleksar og ein demultipleksar. Det er skreve mange lærebøker om dei lysleiande fibrane, og tre av dei er å finne i litteraturlista her.

Figur 1. Lysleiande fibersystem med frekvensdelt multipleksing. Sendarar (Tx) med ulike frekvensar, multipleksar (MUX), fibrar knytte saman med fiberbaserte lysforsterkarar (EDFA), demultipleksar (DEMUX) og mottakarar (Rx) (frå telektronikkartikkelen).

Historia til lysleiarane i Internett
Utviklingshistoria til lysleiarane i Internett er mest av alt historia til lyskjelda, korleis den i mange steg har blitt betre og betre tilpassa til den lysleiande silikafiberen. Nedanfor kjem ein gjennomgang av dei viktigaste stega i den tekniske utviklinga som har gjeve oss Internett. Mykje av det som står her er henta frå ein artikkel med tittelen ”Optical fiber transmission: From research to commodity,” publisert av forfattaren i tidsskriftet ”Telektronikk”, bind 101, nr. 2, side 20–34, 2005, her omtala som ”telektronikk-artikkelen”.

Nettet av lysleiarar er resultat av ein målretta vitskapeleg og teknisk innsats gjennom 30 år. I starten skjedde arbeidet i forskingslaboratorium som telefonselskapa rundt i verda oppretta, men det tok ikkje lang tid før elektronikkindustrien blei med som utstyrsleverandørar. Utviklinga blei i stor grad finansiert av inntektene som telefonselskapa hadde fordi folk betala godt for å snakke med dei som budde langt borte. Men alle såg at med dei nye lysleiarane blei den faktiske ekstrakostnaden med avstand liten, og då blei det umogeleg for telefonselskapa å tene pengar på gamlemåten.

Nå i ”Lysets år 2015” feirar vi at det er 50 år sidan ideen om lysleiarar i telenettet fyrst blei lansert. I 1965 hadde verda eit fungerande elektrisk telenett som dekte heile kloden, og kvar tilknytt telefon kunne koplast til ein vilkårleg annan telefon på kloden, og telefontrafikken auka jamt og trutt. Både frekvensdeling og tidsdeling av dei elektriske leidningane var i bruk. Når fleire skal dele på same leidning må den elektriske straumen gå med høgare frekvens. I ein elektrisk leidning blir straumen meir svekka på vegen, dess høgare frekvensen er. Då trengst det fleire forsterkarar på vegen. Telefonselskapa såg at dei kunne auke inntektene sine med å knyte saman storbyar, men såg også at det ville krevje store investeringar i leidningane mellom byane.

Svekking av lyset i ein lysleiar
Det var faktisk i 1966 at det fyrste klare forslaget kom om å bruke glasfibrar til å leie lyset, bruke ein lysemitterande diode (LED) av materialet galliumarsenid som lyskjelde, og bruke ein fotodiode av silisium som mottakar. LED og fotodiode var komponentar som fanst då, men ingen visste korleis ein skulle laga dei lysleiande glasfibrane.

Når lyset går i ein leiar blir det svekka, på den måten at ein fast brøkdel blir borte for kvar kilometer lyset vandrar. Eit viktig mål for svekkinga er svekkingskoeffisienten, som vanlegvis er oppgjeven som dB/km. Ein koeffisient på 10 dB/km medfører at lyseffekten blir svekka med ein faktor 10 for kvar km lyset går i lysleiaren. Dersom lyset går for mange kilometer i lysleiaren blir det for få foton i kvar lysblink til at vi kan vera sikre på at alle lysblinkane blir registrerte i mottakaren, og då må lyset forsterkast på vegen. I silikafiber kan lyset gå fleire hundre kilometer før det må forsterkast opp att, og 30 km avstand mellom forsterkarpunkt er vanleg.

Dei som arbeidde med glas visste at i materialet silisiumdioksid er det svært lite svekking av lys om materialet bare er reint nok. Silisiumdioksid er eit stoff som finst i krystallinsk form i naturen under namnet ”kvarts”. Syntetisk framstilt silisiumdioksid blir kalla ”silika”. Firmaet Corning Glass i USA som i 1966 levde godt som leverandør av koppar og glas til amerikanske heimar. Etter fire års arbeid med å framstille reinare og reinare silikaglas i sine laboratorium rapporterte dei i 1970 at dei hadde greiddå laga lysleiande fibrar som hadde svekkingskoeffisient mindre enn 20 dB/km. Då visste dei at dei hadde noko som ville bli svært nyttig i telenettet.

Den lysleiande fiberen som blir bruka i Internett, er ein tynn tråd med diameter på 125 μm. Til samanlikning har eit typisk menneskehår ein diameter på 80 μm. Den vanlegaste lysleiande fiberen har ein kjerne med ein diameter på nær 10 μm, der brytningsindeksen er litt større enn i kappa utanfor, og der mesteparten av lyset går.

Figur 2. Fargerepresentasjon av den elektriske feltstyrken til lyset som forplantar seg i ein typisk leiande fiber, med raudt for positivt felt, blått for negativt felt og grønt for null felt. Figuren viser feltfordelinga langs ei lengde på 3 μm av fiberen som går i z-retning. Figuren viser at feltet i fiberen har ei bølgjelengd på om lag 1 μm og er konsentrert langs sentrum av fiberen innanfor fiberkjernen som har diameter på 10 μm.

For å få lite svekking må alt lyset gå i midten av fiberen langt frå glasoverflata, som vist i figur 2. Figuren visar feltfordelinga for tilfellet med ein homogen fiberkjerne, men feltfordelinga blir nesten den same om brytningsindeksen minkar gradvis utover i kjernen. Kappa rundt kjernen er vanlegvis homogen, og då minkar feltstyrken i kappa tilnærma eksponentielt med avstanden r frå fibersentrum: exp(- wr/a), der a er kjerneradien, og w er eit tal mellom 1 og 2.

For reint silikaglas minkar svekkingskoeffisienten med minkande lysfrekvens til han når eit minimum for frekvensen 193 THz. LED-lyskjeldene av galliumarsenid som fanst i 1966 har ein frekvens på over 300 THz, og for den frekvensen er koeffisienten i silika på 2 dB/km. Men den ideelle frekvensen for å sende lys over store avstandar i silikafiber er 193 THz, der koeffisienten for reint silikaglas er mindre enn 0,2 dB/km. Dette er ein svekkingskoefffisient som har blitt den vanlege i lysleiarane som er i bruk i Internett.

Kablar for lysleiarar
Låg svekking er særleg viktig i sjøkablane som går under verdshava mellom kontinenta. Ein slik sjøkabel kan ha meir enn hundre kabelseksjonar med lysforsterkarar, som skissert i figur 1. Sjøkablar er store tekniske prosjekt der heile kabelen med lysforsterkarar blir laga ferdig på fabrikk før alt blir lasta inn i eit kabelskip og så senka meter for meter ned i havet, som vist på figur 3. Den fyrste transatlantiske kabelen med lysleiande fiber blei lagt i 1988, og i 2003 blei ein liknande kabel installert mellom fastlands-Noreg og Svalbard.

Figur 3. Kabelskip fotografert på Svalbard i juli 2003, under legging av lysleiande sjøkabel (frå Telektronikkartikkelen).

I ein sjøkabel for lysleiarar er det vanlegvis meir enn ein lysleiande fiber, men ofte mindre enn ti fibrar. Kvar fiber har alltid eit polymerbelegg med diameter på 0,25 mm, og fibrane ligg laust i ein gel i eit litt større polymerrøyr i sentrum av kabelen, som vist for delar av Svalbard-kabelen i figur 4.

Ein sjøkabel av den typen som er vist i figur 4, blir lagt i ein nøye planlagt tras´e, så djupt som mogeleg i terrenget på havbotnen. Traseen er kartlagt med hjelp av sonar. Det som oftast skadar sjøkablar er menneske i båt, så dersom skaderisikoen er stor, blir kablane nedgravne under havbotnen. Kystbyane i Noreg er alle knytte saman med sjøkablar med lysleiarar som ligg rundt heile kysten frå Oslo til Kirkenes. Det går også slike kablar til Danmark.

Figur 4. Oppbygging av lysleiarkabelen som går mellom Svalbard og det norske fastlandet (frå telektronikkartikkelen).

Byane i Sør-Noreg er knytte saman med lysleiarar som går langs jernbanen i alle retningar frå Oslo. Lysleiar-kablane langs jernbanen ligg ofte i bakken ved sida av jernbanen. Kablane kan også ligge langs bilveg, nedgravne i røyr slik at dei er tilgjengelege frå kummar nær vegen. Luftkabel på stolpe er også vanleg. Den kostar minstå installere, men den må ofte reparerast.

Polarisasjon
Lys er polarisert, det vil seie at svingningar i lysbølgjene har retning i rommet. I ein vanleg lysleiar er svingeretninga tilnærm vinkelrett på leiaren. I ein vanleg kabel varierer polarisasjonstilstanden for lyset i kvar leiar tilfeldig langs kabelen. I tillegg observerer vi at normale miljøpåkjenningar som temperaturforandring eller vind kan gjeva store forandringar i polarisasjonstilstanden av lyset som kjem ut av kabelen, endå om inngangstilstanden er stabil. Derfor er det eit generelt krav til byggeelement for lysleiande nett at dei må vera polarisasjonsuavhengige.

Lyskjelder
Dei fyrste lyskjeldene som blei bruka for signaloverføring på lysleiarar var lysemitterande diodar (LED) av galliumarsenid. Infraraud LED av liknande type er vanlegvis i bruk til fjernkontroll av elektronikk i heimen. Men diodelaserar (sjå figur 5) er mykje betre lyskjelder for signaloverføring, og overtok nesten straks. Dei eigenskapane som skildiodelaseren frå ein LED er

  1. effektiv omforming av elektrisk effekt til optisk effekt
  2. noko nær ei punktkjelde som tillet all utstrålt effekt å bli innkopla i lysleiaren
  3. lysbølgjer med veldefinert amplitude, frekvens og fase, ei såkalla koherent bølgje
  4. kontroll med amplitude, frekvens og fase via den elektriske straumen gjennom dioden
  5. svært rask variasjon i lysstyrken ved raske variasjonar i den elektriske straumen

Figur 5. Samanstilling av diodelaser med elektriske leidningar for straumtilførsel, og ei linse som koplar lys frå laseren inn i fiberkjernen. Kjernen har normalt ein diameter på 10 μm, medan diodelaseren er som eit lite korn, mindre enn 1 mm i kant. Lyset blir generert i ein mikroskopisk stav inne i ”kornet” med typiske mål 0, 1 μm × 1 μm × 300 μm (frå telektronikkartikkelen).

I år 2000 fekk Zhores Alferov og Herbert Kroemer Nobelprisen i fysikk for si rolle i utviklinga av diodelaserar for lysleiande fibrar. Dei fyrste diodelaserane var som LED-ane laga av materialet galliumarsenid. Med dette materialet kan ein ikkje få ut lys med lysfrekvensar nær 193 THz, som ein treng for å for at lyset skal gå lengst mogeleg utan forsterkning i silikafiber. Utan kjelder med rett lysfrekvens har silikafibrar liten verdi som lysleiarar for Internett. Til dette formålet måtte ein finne opp eit heilt nytt halvleiande materiale, og det som visa segå verke var ei blanding av indium, gallium, arsen og fosfor, forkorta InGaAsP. Lyskjelder av dette nye materialet har vore minst like viktig for bygginga av Internett som dei lysleiande glasfibrane har vore.

Den viktigaste parameteren for ein lyskjelde er uteffekten, som typisk er milliwatt i ein lysleiande fiber. Med optisk frekvensdeling blir spektraleigenskapane til kjelden også viktige. Senterfrekvensen må låsast, bandbreidda må avgrensast, og kjelden må sende ut lite lys ved andre lysfrekvenser enn den rette. Dei fyrste kjeldene for frekvensdelte system hadde fast senterfrekvens, slik at eit system med 40 lysfrekvensar hadde 40 ulike kjelder som ikkje kunne stå i reserve for kvarandre. Etter kvart har kjelder med justerbar senterfrekvens også blitt vanlege, endå om justerbare kjelder stadig kostar meir enn dei med fast lysfrekvens. Ein moderne lyskjelde sender typisk med ein effekt på nokre milliwatt, sender ein bitstraum med 40 Gbit/s, har ei optisk frekvensbandbreidde godt under 50 GHz, og tillet osså velje middelverdien til lysfrekvensen med 5 siffer.

Mottakarar
Lys kan som kjent beskrivast som ein straum av enkeltfoton, kvart med energi som er proporsjonal med frekvensen. For ein frekvens på 200 THz er energien per foton 0, 132 aJ = 1, 32 · 1019J. Lat oss taka utgangspunkt i figur 6, og seie at eit visst tal foton blir sendt innanfor kvar periode med bitverdi 1, og at ingen foton blir sende i periodar med bitverdi 0. Lys som er mykje svekka etter å ha gått langt i ein lysleiar er ein tilfeldig straum av enkeltfoton, og vi seier at fotonstaumen har kvantestøy. Vi får bitfeil i mottakaren dersom ingen foton kjem fram når fleire foton er sende innanfor ein bitperiode. Dess færre foton som i middel kjem fram til mottakaren per bitperiode, dess større er sannsynet for bitfeil. Den viktigast parameteren for ein mottakar er den inngangseffekten (i milliwatt) som gjev eit spesifisert sannsyn for bitfeil. For ein ideell mottakar er sannsynet for bitfeil bestemt av talet på foton som i middel går inn på mottakaren per bitperiode. Dette talet er lik innkomande energi per bitperiode delt på fotonenergien. Ein slik mottakar krev difor ein inngangseffekt som er proporsjonal med bitfrekvensen.

Figur 6. Øvst: Ideell representasjon av bit-sekvensen ”10110” som går ut frå sendaren. Nedst: Representasjon av same bit-sekvensen, etter pulsforlenging i ein lysleiar. Bitsekvensen blir henta ut att med periodisk måling av signalet frå mottakaren og samanlikning med ein terskelverdi.

Pulsforlenging og dispersjon
Lysblink i ein lysleiar vil alltid vera samansette av ulike delar som går med ulik fart i lysleiaren, Resultatet er at noko som startar som eit klart bitmønster på inngangen kan blir ”smurt ut” på utgangen av lysleiaren, som vist i figur 6. Den viktigaste fysiske effekten som gjer at ein lyspuls utvidar seg når han vandrar langs ein lysleiar er dispersjon, det at lysbølgjer med ulike frekvensar går med ulik fart i leiaren. Fourieranalyse lærer oss at korte pulsar er bygt opp av mange frekvensar, at bandbreidda til ein kort puls er omvendt proporsjonal med pulslengda, og at korte pulsar har blitt meir forlenga enn lange pulsar, etter å gått i ein lysleiar med dispersjon. I reint silikamateriale er dispersjonen null for ein frekvens nær 240 THz, og slik er det også for den vanlegaste typen lysleiar. Men i dag tilbyr fabrikantane ulike typer lysleiarar som har null dispersjon ved andre frekvensar enn 240 THz, og det mest interessante produktet har visa segå vera ein lysleiar som ved 193 THz har stor dispersjon med motsett forteikn av det som standardlysleiaren har. Då blir to lysleiarar med motsett dispersjon og tilpassa lengder skøytt saman til ein lenger lysleiar som har null netto dispersjon.

Optiske forsterkarar
I ein optisk forsterkar blir lyset forsterka direkte, utan å omformast til elektrisk straum. Gode optiske forsterkarar finst bare for visse frekvensar. For 193 THz kan ein bruke grunnstoffet erbium som tilsetjing til silikaglaset i kjernen av lysleiaren, og få ein svært god optisk forsterkar. Den går under namnet EDFA, som står for erbium-dopa fiberforsterkar. Dei fyrste forsterkarane av denne typen kom i 1987, og står fram som eit av dei aller største stega i utviklinga av lysleiarteknikken, fordi denne forsterkaren

  1. er polarisasjonsuavhengig
  2. har lineær respons
  3. har forsterkning med 4 THz bandbreidde
  4. har liten forsterkarstøy
  5. er ein vanleg lysleiande fiber som kan brukast som nettelement
  6. kan pumpast med ein diodelaser av den typen som er bruka i resten av systemet

For den som veit noko om elektroniske forsterkarar er bandbreidda på 4 THz det som mest særmerker ein EDFA. Denne bandbreidda er ein faktor hundre gonger større enn det som er tilgjengeleg med moderne silisium-elektronikk! Med 4 THz bandbreidde kan mange frekvenskanalar på 50 GHz forsterkast samtidig, som vist i figur 1, og kanalavstanden på 50 GHz er så stor at klassisk optisk filterteknikk kan brukast til å bygge multipleksar og demultipleksar. Då den optiske forsterkaren kom i 1987 var det ikkje lenge før utstyrsleverandørane hadde alle dei tilhøyrande nettelementa klare.

Fysiske grenser for lysleiarane i Internett
Den lysleiande fiberen som Internett er bygt med har vore handelsvare i fleire tiår. Svekkingskoeffisienten ved 193 THz lysfrekvens er litt over 0,16 dB/km, det som fysikken tillet i ein silikafiber. Det blei lagt ned eit stort og omfattande forskningsarbeid over heile verda for å finne materiale som kan gjeva mindre svekkingskoeffisient for bruk i sjøkablar. Ingen har lykkast med det, og vi må seie at leitinga etter ein lysleiande fiber med ein svekkingskoeffisient på mindre enn 0,16 dB/km har stoppa.

Det er teknisk vanskelegå bygge mottakarar for lysleiarar som ikkje krev mange foton per bitperiode på inngangen for å fungere. Shannon viste i 1948 at det finst ein øvre grense for bitfrekvensen som ein kan hente ut av ein mottakar med støy, og hans arbeid visar at i ein ideell mottakar med bare kvantestøy er eitt foton per bitperiode alt ein i middel treng for å få bitstraumen gjennom mottakaren. Men ein mottakar som opererer nær Shannon-grensa må gjera svært omfattande elektronisk prosessering, og i dag er det stadig ei utfordring å bygge mottakarar som svelger unna dei høge bitfrekvensane som er vanlege i lysleiarar.

I ein mottakar blir fotonstraumen omgjort til ein elektrisk straum. Vanlegvis blir fotonstraumen forsterka med hjelp av ein fiberforsterkar (EDFA) rett før mottakaren, for denne konstruksjonen gjev minst tilleggsstøy. Men ein EDFA er likevel ikkje betre enn at han gjev ein tilleggsstøy som er minst like stor som kvantestøyen. Dette er alvorleg for dei verkeleg lange sjøkablane, der lyset kan gå gjennom meir enn hundre EDFA på vegen, og der akkumulert støy på utgangen blir meir enn hundre gonger større enn den fundamentale kvantestøyen som ein startar med.

Det er ein fundamental fysisk eigenskap ved ein EDFA at han forsterkar alt lys utan omsyn til fasen på lysbølgjene. Det er denne eigenskapen som gjer at kvantestøyen blir dobla av forsterkaren. Det finst ein annan fiberbasert forsterkartype som heiter optisk parametrisk forsterkar (OPA), der forsterkinga er avhengig av fasen til lysbølgjene. Forsterkarar av OPA-typen kan i prinsippet løyse det som er eit teknisk problem med den vanlegaste forsterkartypen (EDFA), og OPA-forsterkarar er stadig eit aktivt forskingsfelt innanfor lysleiarteknikken.

Avslutning
Dei aller fleste byane i verda er nå knytte saman med lysleiande fibrar, og i Noreg er vi alle avhengige av desse lysleiarane i vårt daglege liv. Internettet gjer at det er like lett å ha nettkontakt med menneske som er langt borte som det erå ha nettkontakt med våre næraste. Nettet av lysleiande fibrar blir i dag bruka i eit omfang og til formål ingen av dei som bygde nettet kunne førestille seg. Dei bitstraumane som i dag går i lysleiarane er fleire storleiksordnar større enn det som var planen då nettet blei bygt.

Nettet av lysleiande fibrar stod i stor grad klart før år 2000, og etter det har Internett-trafikken i verda vakse nær eksponentielt utan å fylle opp nettet. Det som har avgrensa trafikk-veksten er ikkje trafikkork i lysleiarane, men det at folk i verda treng tid tilå læreå bruke Internett på stadig nye måtar. Nå byrjar folkå snakke om at veksten av Internetttrafikken om få år kan bli bremsa av dei fundamentale fysiske grensene som silikafiberen har som lysleiar.

Litteratur

1. R. Ramaswami and K. Sivarajan: Optical Networks: A Practical Perspective, 2nd Edition. Morgan Kaufmann Publishers, ISBN 1558606556, (2001)

2. Govind P. Agrawal: Lightwave Technology: Components and Devices. John Wiley & Sons, ISBN 0471215732 (2004)

3. Govind P. Agrawal: Lightwave Technology: Telecommunication Systems. John Wiley & Sons, ISBN 0471215724 (2005)

4. Per Hjalmar Lehne, ed.: Optical Communications. Telektronikk 101, nr. 2, ISSN 0085-7130 (2005)

Artikkelen er trykt  i «Fra Fysikkens Verden» 77 nr. 2  s. 37–43 (2015). Gjengitt med løyve.

Hovedbilde: Colourbox

 

Forfatter: Aasmund Sudbø
Professor
Fysisk institutt, Universitetet i Oslo

 

 

Legg inn en kommentar

%d bloggere liker dette: